شتم و بدگوئی ذاتا کار زشت و ناپسندی است و هر انسان خوش فطرت از آن بیزار و از صاحب آن اشمئزاز دارد
پیامبران هم مامور به گفتار نرم بوده و حتی حضرت موسی و برادرش در مقابل فرعون ،مامور بودند که «قُولا لَهُ قَولاً لَیّناً[1]» با فرعون سخن نرم بگویید
و پیامبر ما هم تحسین شد که در مواجهه با مردم ،سخن نرم دارد نه گفتار و رفتار خشن. «فَبِمارَحمَهٍ مِنَ اللهِ لِنتَ لَهُم فَلََو کُنتَ فَظّاً غَلیظَ القَلبِ لاَ نفَضُّوا مِن حَولِکَ[2]پس تو به واسطه مهر ورحمت خداوند متعال نسبت به مردم نرم و ملایم شدی پس اگر سخت وسنگین دل می بودی مردم از پیرامون تو پراکنده می شدند»
وهم چنین پیامبر(ص)خطاب به معاذابن جبل آنگاه که اورا به یمن اعزام کرده بودفرمود : اِیّاکَ اَن تَشتِمَ مُسلِماً[3]:از بدگوئی به مسلمان به پرهیز
سماعه گوید خدمت امام صادق (ع)رسیدم تا مرا دید فرمود: «یا سُماعَهُ ما هذَا الَّذی کانَ بَینَکَ وَ بَینَ جَمّالِکَ ؟ اِیّاکَ اَن تَکُونَ فَحّشاً اَو صَخّاباً اَولَعّاناً[4]» ای سماعه موضوع بین شما وشتربانت چیست ؟ به پرهیز ازاینکه فحاش باشی یافریاد زن علیه کسی ویا لعنت کننده باشی.
قال امیر المومنین(ع): «اِحذَرُوا فُحشَ القَولِ وَ الکِذبَ فَاِنَّهُما یُزرِیانِ بِالقائِلِ[5]. از بدگوئی و دروغ گویی بپرهیز چون بدگویی و دروغ ،گوینده را عیب دار می کند .»
پیامبر (ص) فرمود : «لا تَسُبُّوا النّاسَ فَتَکتَسِبُوا العَداوَهَ بَینَهُم[6].به مردم بدگوئی نکنید چون موجب پیدایش عداوتشان می شود»
از این روایات استفاده می شود که فحش و بدگوئی هم خود شخص را معیوب و آسیب دار جلوه میدهد و هم عداوت و دشمنی را در دل افراد و مخاطبین پدید می آورد وهم ارزش وبهاء انسان را می کاهد چنانکه در کلام دیگری از امیر المومنین (ع) آمه که فرمود :« سُوءُ المَنطِقِ یَزری بِالبَهاءِ وَ المُرُوَّهِ [7]:بدسخنی بهاء وجوانمردی انسان را از بین می برد . ویا فرمود :سوء «المنطق یزری بالقدر [8] ، بد دهنی ارزش انسان را می برد .
برای مقابله با شتم و فحش لازم است به چند پیامد آن توجه شود چون اگر کسی به این پیامدهای زیانبار توجه کند و به درستی آنهارا بفهمد ،از آلودگی به فحاشی وشتم وناسزا گوئی پرهیز خواهد نمود.
1- پلید و زشت بودن فحش
2- دورشدن از کرامت انسانی
3- موجب عداوت و ناراحتی دیگران شدن
4- درپی داشتن زوال نعمت و برکت
5- بستر ساز بغض خداوندبودن
6- موجب محرومیت از بهشت شدن
در آثار دینی آمده که فحش و بدگوئی اگر از قالب لفظ وسخن خارج و بصورت چیزمجسم در می آمد ،بصورت شیئی شوم و زشت در می آمد.فحاشی از نوع گفتاری و شنیداری است نه از نوع دیداری و اصولا انسان با دیدنی ها بیشتر مانوس است و وقتی چیزی را به بیند راحت تر قبول می کند و لذا در حدیث امده که فحش اگر از مقوله گفتاری به صورت دیداری تجلی می کرد و چیز قابل رویت می شد .بی شک رویت ان زشت می نمود و تصویر آن از نوع تصاویر قبیحه بوده است.
پیامبر (ص) فرمود: «اِنَّ الفُحشَ لَوکانَ مِثالاً لَکانَ مِثالَ سَوءٍ[9].»
فحش اگر به تصویر می آمد قطعا به صورت تصویر بد بود و چهره اش زشت می نمود».
و یا اینکه فرمود: «لَوکانَ الفُحشُ خَلقاً لَکانَ شَرَّ خَلقِ اللهِ[10]»
اگر فحش به جسم در می امد بصورت بدترین خلق خدا خود نمائی می کرد.»
یعنی فحش که از مقوله اخلاق و امور رفتاری است اگر از آن بیرون می امد و از مقوله مخلوقات و جسمانیات می شد بی شک بدترین نوع مخلوق خدا جلوه می کرد .
پیامبر خدا خطاب به عایشه فرمود:«یا عایِشَهُ لَوکانَ الفُحشُ رَجُلاً لَکانَ رَجُلَ سَوءٍ[11]» «ای عایشه اگر فحش به صورت انسان در می آمد قطعا به صورت یک مرد بدچهره در می آمد»
در روایات ناسزا گوئی را دون شان انسان دانسته و کرامت انسان را بالاتر از آلوده شدن به این صفت بد می داند .حضرت علی (ع) فرمود: ما اَفحَشَ کَریمٌ[12] .انسان کریم و بزرگ فحش نمی گوید.
یعنی انسان بزرگوار و کریم ، کسی که از کرامت انسان برخوردار است هیچ وقت خود را به فحش آلوده نمی کند و کرامت خود را با حرف زشت مخدوش نمی نماید چون فحش از جنس شوم و پستی است و پستی با کرامت که نوع رفعت و بزرگی است ناساز گار است.
انسان کریم حتی در حال خشم و تندی فحش نمی گوید چون کریم در مبارزه هم از سلاح کریمانه استفاده می کند و فحش سلاح انسانهای پست و رذل است.امام باقر (ع) فرمود:
«سِلاحُ اللِّئامِ قَبیحُ الکَلامِ[13].سلاح انسانهای پست، زشتی کلاماست»
انسانهای پست و دونپایه هستند که در وقت خشم و تنگنا در مقابل حریف از ابزار فحش و ناسزا استفاده میکنند نه انسانهای کریم به ویژه اگراین انسان مومن باشد چون فحش از جنس ایمان و اسلام نیست چنانکه امیر المومنین (ع) فرمود:«اَلفُحشُ وَ التَّفَحُّشُ لَیسامِنَ الاِسلامِ[14]. فحش گویی و فحش پذیری از اسلام نیستند».
یعنی در حوزه اسلام و مسلمانی این مقوله جایگاه ندارد و قطعا لامکان بوده و باید بساط برچیند به ویژه انسانهای صاحب سمت وصاحب مسئولیت که قطعا باید پرهیز نمایند به قول شاعر عرب : « وَ لِن فِی الکَلامِ لِکُلِّ الاَنامِ فَمُستُحسَنٌ مِن ذَوِی الجاهِ لینٌ [15]. در مقابل همه افراد به نرمی سخن بگو که از صاحب سمت سخن نرم بسیا ر نیکو است .
این هم سومین پیامد شتم و بدگویی است .فحش عداوت میآورد کینه و بغض می آفریند،باعث دلخوری و رنجور ی خاطر دیگران میگردد.بدیهی است هیچ انسان محترمی،فحش را بر نمیتابد ان را نوعی توهین تلقی می نماید و لذا یا در صدد تلافی بر میآید یا لااقل رنجور خاطر شده عداوت و بغض فحاش را به دل میگیرد.
پیامبر (ص) فرمود: لا تَسُبُّوا النّاسَ فَتَکتَسِبُوا العَداوَهَ بَینَهُم.
به مردم فحاشی نکنید چرا که موجب عداوت بینشان میشود.
بله فحاشی عداوت می آورد،فحاشی مقابله به مثل می آورد و لذا قرآن فرمود:«لا تَسُبّوُا الَّذینَ یَدعُونَ مِن دُونِ اللهِ فَیَسُبّوُا اللهَ عَدواً بِغَیرِ عِلمٍ[16] به آنانکه غیر خدا را میپرستند فحش نگوئید چرا که آنها از سر نادانی و تجاوز ، به خداوند متعال بدگوئی خواهند نمود».
یعنی فحش عکس العمل را بر میانگیزاند و گاه همین عکس العمل ها بستر ساز فساد،تباهی ها و خسارتها می شود.حضرت امیر المومنین (ع) فرمود: «من عاب عیب و من شتم اجیب[17]. هر کسی عیب گو شود مورد عیب گوئی قرار می گیرد و هر کسی فحش دهد ،فحش می شنود»
زوال نعمت و برکت هم از پیامد های ناخوشایند فحاشی است .کسی که بدزبان وناسزاگوست،برکت زندگی را از دست می دهد و از نعمت الهی هم محروم می گردد .نعمت و برکت در محل سالم فرود می آید نه محل آلوده و فاسد. انسان فحاش با بد زبانی خود زمینه فرار نعمت و زوال برکت را فراهم میکند . نقل شد از امام صادق (ع) که فرمود:«مَن فَحَشَ عَلی اَخیهِ المُسلِمِ نَزَعَ اللهُ مِنهُ بَرَکَةَ رِزقِهِ وَ وَکَلَهُ اِلی نَفسِهِ وَ اَفسَدَ عَلَیهِ مَعیشَتَهُ[18].
هر کسی به برادر مسلمان خود ناسزا گوید خداوند متعال برکت روزی را از او می گیرد و او را به خودش وا می نهد و زندگی او را تباه می سازد .
چرا که او حریم خدا و خلق را نگه نمی دارد و با زبان بد خود، زندگی افراد را مختل می کند.ولذا شایسته است زندگی اوهم مختل شود.
روایات زیادی است حاکی از اینکه خداوند ناسزا گو را دوست ندارد و نسبت به او بغض دارد که به دوتا روایت اکتفا می شود .پیامبر (ص) فرمود:«اِنَّ اللهَ لایُحِبُّ کُلَّ فاحِشٍ مُتَفَحِّشٍ[19].خداوند متعال انسان ناسزا گو و ناسزا پذیر را دوست ندارد»
امام باقر (ع) فرمود:«اِنَّ اللهَ یُبغِضُ الفاحِشَ المُتَفَحِّشَ[20]. خداوند متعال انسان فحش دهنده و فحش پذیر را مبغوض می دارد»
و در نقلی از پیامبر است که فرمود: «اِیّاکُم وَ الفُحشَ فَاِنَّ اللهَ عَزَّ وَ جَلَّ لا یُحِبُّ الفاحِشَ المُتَفَحِّشَ[21]. از شتم و بدگوئی به پرهیزید چرا که خداوند عزو جل انسان فحش دهنده و فحش پذیر را دوست ندارد».
حاصل آنکه خداوند،فحاش را دوست نمیدارد و از او رضایت هم ندارد.
این هم پیامد بد دیگری برای شاتم و فحاش است. یعنی فحاش وارد بهشت نمی شود و خداوند متعال بهشت را بر او حرام نموده است و این امر طبیعی است. انسانی که مردم از او متنفر و دورند و با بدگوئی خود مردم را رنجانده و خداوند متعال هم از او ناراضی است و با فحش خود،خود را آلوده نموده نتواند به بهشت برود چرا که بهشت جای انسانهای پاک است نه آلوده و جای انسانهای محبوب خدا و مردم است نه مبغوض خداوند و مردم .
پیامبر (ص) فرمود: «اَلجَنَّهُ حَرامٌ عَلی کُلِّ فاحِشٍ اَن یَدخُلَها[22]ورود هر انسان فاحش و بدگو به بهشت حرام است».
و در جای دیگر فرمود :«اِنَّ اللهَ حَرَّمَ الجَنَّهَ عَلی کُلِّ فَحّاشٍ بَذیئٍ قَلیلِ الحَیاءِ لایُبالی ما قالَ وَ لا ما قیلَ فیهِ[23] . خداوند متعال بهشت را بر هر فحاش بد زبان و کم حیا حرام که باک ندارد چه میگوید و یا درباره او چه گفته میشود حرام نموده است.»
چنانکه ملاحظه می شود انسان بدگو و فحاش با این اثار و پیامد ها نمی تواند جایگاه داشته باشد به ویژه اگر از خدمتگذاران حکومت باشد که لازم است با مردم حشر و نشر داشته باشد مشکل مردم را حل کند و به مردم خدمت کند واز این روهرکس که این آثار و پیامد ها رابفهمد از فحش و ناسزا دور خواهد شد.
[1]– سوره طه ، آیه 449
[2]– آل عمران ، آیه 159
[3]– محمد باقر مجلسی ، بحارالانوار ، ج74 ، ص127
[4]– محمد باقر مجلسی ، مرآه العقول فی شرح اخبارآل الرسول ، ج10، ص279
[5]– محمدبن الحسن الحر العاملی ، وسائل الشیعه الی تحصیل مسائل الشریعه ، ج 19 ، ص12
[6]– ابوجعفرمحمدابن یعقوب الکلینی ، الکافی ، ج 2 ، ص 360
[7] عبدالواحد التمیمی الامدی، غررالحکم ، ص 145 ، ح 4500
[8] همان ، ح 4501
[9]– ابوجعفرمحمدابن یعقوب الکلینی ، الکافی، ج2 ، ص324
[10]– همان
[11]– علي بن حسام الدين المتقي الهندي ، کنزالعمال ، ج3 ، ص 599
[12]– عبدالواحد التمیمی الامدی، غررالحکم ، ص 145 ، ح 4496
[13]– صادق احسانبخش آثارالصادقین ج16ص210
[14]– عبدالواحد التمیمی الامدی، غررالحکم ، ص 145 ، ح 4488
[15] شیخ عباس قمی ، سفینه البحار ، ج 2 ، ص 521
[16] انعام ، آیه 108
[17] ابوجعفرمحمدابن یعقوب الکلینی ، الکافی، ج2، ص326
[18] همان
[19]علي بن حسام الدين المتقي الهندي ، کنزالعمال ، ج3 ، ص 597
[20] محمد باقر مجلسی ، بحارالانوار ، ج 78 ، ص 176
[21] محمد باقر مجلسی ، بحارالانوار ، ج79 ، ص110
[22] علي بن حسام الدين المتقي الهندي ، کنزالعمال ، ج3 ، ص 598
[23] ابوجعفرمحمدابن یعقوب الکلینی ، الکافی، ج2، ص 323